گيوه دوزي
به گزارش خبرگزاري فارس از دهاقان گيوهدوزي از مشاغل قديمي و ديرينه مردم اين شهرستان است كه از سابقه ديرينهاي برخوردار است.
اين شغل همچنان با گذشت چند سال از رونقي نسبي در اين شهرستان برخوردار است كه در هر كوچهاي از كوچه و محلههاي بازار قديمي دهاقان، صداي كوبيدن كوبهها به كُندههاي شيوهكشي به گوش ميرسيد، در حقيقت اين صداها از كارگاههاي شيوهكشي كه مردان در آنها مشغول ساخت تخت گيوه هستند، بيرون ميآمد.
*تاريخچه گيوهدوزي
يك مورخ و نويسنده مشهور دهاقاني با اشاره به اينكه گيوهدوزي از جمله مشاغل پررونق و قديمي دهاقان بوده است، اظهار داشت: اين نوع كفش قريب به 700 سال پيش به دست مردم اين شهرستان توليد و گسترش يافت و به نقاط مختلف دور و نزديك شهرستان از جمله شهرضا، بروجن و ... صادر شد و شيوه و چگونگي توليد و ساخت اين نوع كفش توسط مردم و اهالي ديگر مناطق كشور به اين شهرستان آورده شده است.
حبيبالله نبيان افزود: با اشاره به وجود حرفه گيوهدوزي در ساير نقاط كشور و متفاوت بودن آن در هر منطقه با توجه به فرهنگ، ميتوان علت اصلي گسترش حرفه گيوه دوزي در اين شهرستان را وجود عشاير استان كهگيلويه و بويراحمد و كشاورزان محلي روستاهاي همجوار و حتي عشاير ترك زبان ايل قشقايي كه ييلاق و قشلاقشان را در مراتع سر سبز دهاقان ميگذرانند، دانست.
وي اضافه كرد: اين حرفه و صنعت با ارزش گيوهدوزي «ملكي» در دهاقان فقط در مغازههاي بخش قديمي بازار اصلي شهرستان دهاقان توسط مردان توليد و به فروش ميرسد.
بخشي از فعاليت«رويه چيني» اين حرفه ارزشمند را زنان دهاقاني در خانههاي خود «كارگاههاي خانگي» تهيه و در مغازهها به فروش ميرسانند.
*انواع شيوههاي گيوهدوزي
سرپرست نمايندگي ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري دهاقان تصريح كرد: وجود گرماي شديد هوا و نبود تنوع در كفشهاي زمان گذشته، توجه به مرغوبيت و شهرت، گيوههاي اين شهرستان را علاوه بر نقاط مختلف كشور گاهي به كشورهاي همجوار همانند كشورهاي حاشيه خليج فارس و به ويژه كشورهاي اروپايي از جمله بلژيك نيز صادر ميكرده است.
روحالله موسوي بيان داشت: گيوهدوزي در دو نوع گيوههاي تختي «پنبهاي» كه كف آنها از پارچههاي پنبهاي كرباسي كه در رطوبت زياد كارايي چنداني ندارد «مخصوص فصلهاي تابستان و بهار و براي استفاده در زمينهاي خشك بوده» و گيوههاي تختي يا لاستيكي ماشين با كفي از چرم گاو و در برخي مواقع گاوميش است.
اين گيوههاي ته لاستيكي در اثر از رونق افتادن تختكشي و گرانقيمت بودن آن و استحصال آسان آن از لاستيكهاي فرسوده ماشين مورد استفاده قرار ميگيرند.
كهنترين گيوه دوز شهرستان دهاقان در ادامه با اشاره به وسايل مورد نياز اين حرفه افزود: همه مراحل توليد گيوه تختي دستي است و مواد اوليه رويه آن نخ قالي كه به اصطلاح شريق نخي كه با موم فرآورده شده باشد، ناميده ميشود و از ضايعات چرم است.
رويه گيوه به وسيله زنان با نوعي سوزن كه سوزن گيوه خوانده ميشود، بافته ميشود و قسمت كفي آن به وسيله مردان با استفاده از ابزاري كه تخت ناميده ميشود، به اصطلاح آجيده ميشود. در صورت لزوم رويه اين پاپوش با استفاده از سيريش، چسب چوب و كتيرا كه معروفترين شكل آن است اندوده ميشود تا در مزارع كشاورزي مانع نفوذ آب به درون آن شود.
اسماعيل قرباني با اشاره به اينكه زنان و مردان اين منطقه از گيوههاي مخصوص به خود خريداري و برپا ميكنند، ادامه داد: در اين كارگاههاي خانگي اضافههاي پارچههاي پنبهاي را شسته، خشك كرده و به صورت لايهلايه روي هم به قطر يك سانتي متر قرار داده و پس از آن روي يك سندان تختهاي يا كنده با يك ابزار آهني يا وسيلهاي موسوم به مشته ميكوبند تا محكم شده و به هم بچسبند.
وي اضافه كرد: اين طوقها را با عرض يك و طول 10 سانتيمتر بريده و تحويل استاد كار ميدادند تا آنها را به صورت كتابي روي هم قرار دهد و سپس با يك درفش چهار سوراخ در وسط آن ايجاد كند، پس از آن پوست گاو خيسانده شده را به صورت تكهتكه بريده و در ته و سر كفش قرار ميدهند تا مانع آسيبرسي به پا شود.
پير عرصه گيوه دوزي دهاقان افزود: استاد كار در مرحله بعدي شيوهكشي با نخ تهيه شده از موي بز چند بار روي پارچه را با بند و نخ زيبا به چرم متصل ميكند تا به صورت يك كتاب درآيد، سپس آن را به اندازه پاي انسان برش داده و كوبيده و گاهي با صمغ تهيه شده از درخت بادام خيس خرده و با كف دست كف شيوه را كشيده و آماده ميكند.
استادان گيوهدوزاين شيوهها را از استادان شيوهكش و روي گيوه يا ريوار بافته شده در گل سفيد يا گل جيوه خيسانده، فشار داده و كمي در آفتاب قرار ميدهند تا مرطوب شود و سپس ريوار را روي شيوه ميدوزند.
قرباني تصريح كرد: نخ مورد استفاده استاد را زنان و كارگاه هاي خانگي با دست ميبافتند كه به آن لا گفته ميشود.
استاد كار نيز پس از آن براي محكمكردن و جلوگيري از پوسيدگي روي لاي شمع ميماليده است.
وي بيان داشت: لا را شامل دو نمونه بايد دانست لاي تهيه شده توسط شاگردان دو نوع است؛ لاي ماك كه بسيار محكم بوده و فقط براي دوختن ريوار به شيوه مورد استفاده قرار ميگرفته و لاي درزي به نام كمر كه به دست زنان دهاقاني تهيه و استادكار آن را دور ريوار و شيوه ميدوخت، پس از آن زنان و دختران دوباره ريوار را به كمر ميدوخته و تكه چرم پرورده را باز پشت پا روي ريوارميدوزند تا پاشنه شكل گرفته و كفش بايستد.
*نقش زنان در حرفه گيوهدوزي
مرحلهاي اساسي در توليد گيوه وجود دارد كه شيوه كشي ساخت تخت گيوه و رويه چيني بافت رويه گيوه است.
اين هنر مخصوص زنان و دختران روستا است، آنان با استفاده از نخ تابيده در ضخامتهاي مختلف كه آن را يك لايه يا چند لايه ميگويند و سوزن مخصوص به گيوه چيني ميپردازند.
هر چه نخ به كار رفته نازكتر و شيوه دوخت ظريفتر باشد، رويه محكم و مغروبتر بافته ميشود مرغوبيت گيوه توليدي نيز بيشتر است، گيوه به طور مستقيم بر روي «تخت ملكي» بافته ميشود كه در اين صورت بر مرغوبيت گيوه اضافه ميشود و يا ابتدا روي تخته مخصوص بافته ميشود و در انتهاي بافت گيوه، آن را جدا كرده و به روي تخت اصلي ميدوزند.
پس از پايان كار، گيوه قالبگيري ميشود كه در اين كار از قالبهاي مخصوصي از چوب، به شكل پا استفاده ميشود و اين نوع گيوهها چون تمام نخ هستند، بسيار سبك و خنك بوده و در تابستانها مشتريان فراواني دارد و به قيمت مناسبي در مراكز شهري به فروش ميرسد.
سرپرست نمايندگي ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري دهاقان ادامه داد: رويه چيني (گيوه چيني) نيز نوعي ديگر ساخت گيوه است كه بيشتر زنان و دختران به توليد آن ميپردازند.
اين هنر مخصوص زنان و دختران روستا و تركان، عشاير و كوچ نشينان و صحرانشينان است، آنان با استفاده از نخ تابيده در ضخامتهاي مختلف كه اصطلاحا آن را يك لايه يا چند لايه ميگويند و سوزن مخصوص به گيوهچيني ميپردازند.
موسوي اضافه كرد: هر چه نخ به كار رفته نازكتر باشد، مرغوبيت گيوه توليدي نيز بيشتر است، گيوه يا مستقيما روي « تخت ملكي» بافته ميشود كه در اين صورت بر مرغوبيت گيوه اضافه ميشود و يا ابتدا روي تخته مخصوص بافته ميشود و در انتهاي بافت گيوه آن را جدا كرده و به روي تخت اصلي ميدوزند.
وي خاطرنشان كرد: پس از اتمام كار، گيوه قالبگيري ميشود كه در اين كار از قالبهاي مخصوصي از چوب به شكل پا استفاده ميشود و اين نوع گيوهها چون تمام نخ هستند، بسيار سبك و خنك بوده و در تابستانها مشتريان فراواني دارد و به قيمت مناسبي در مراكز شهري به فروش ميرسد.
سرپرست نمايندگي ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري دهاقان اظهار داشت: گيوهها داراي انواع مختلفي شامل نوع عالي و بازاري است كه نوع عالي «محمد جان»، گرانترين نوع آن است و علت آن وجود يكي از معروفترين گيوهدوزان دهاقاني به محمد جان در زمان گذشته است و روي رويه و تخت گيوههاي خود مهر «محمد جان» را حك مينموده است و از طريق اين مهر افراد پي ميبردند كه اين گيوه دوخت و دست ساز شهرستان دهاقان است كه گران ترين آنها با قيمت 100هزار تومان و ارزانترين آنها 35 هزار تومان است.
موسوي افزود: مهمترين بازار فروش گيوه دهاقان عشاير و تركان ايل قشقايي، مناطق عرب نشين«جرقويه»، پيران و سالمندان كشاورز و چوپانان، گله داران و ... سطح شهرستان است و علاوه بر استان اصفهان در استان كهگيلويه و بويراحمد و نيز كشورهاي اطراف خليج فارس و كشورهاي اروپايي از جمله بلژيك و ... از آن استقبال ميشود.
*اهميت و چگونگي تختكشي
بنا بر مستنداتي كه در اين گزارش به دست آمده گيوههايي كه به شيوه تختكشي ساخته ميشوند، به دليل جلوگيري از تعرق بيش از حد بدن و به ويژه پا خاصيت درماني داشته و تاكنون چند نفر از بيماران ميگرن و اعصاب و روان را درمان كرده است و همين امر سبب نفوذ و استقبال بلژيكيها از اين نوع كفش شده است اگرچه در بخش علوم و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي هيچ گونه اهميتي به اين نوع كفش داده نشده است.
وي تصريح كرد: حرفه تختكشي جزو قديميترين صنايع دستي دهاقان است كه از تاريخ پيدايش آن اطلاع دقيقي در دست نيست اما همچنان در اين شهرستان مانند ديگر شهرستانها از رونق افتاده است.
سرپرست نمايندگي ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري دهاقان بيان داشت: اين نوع تخت از پارچههاي نخي و لباسهاي مندرس كرباسي تهيه ميشود كه امروزه بيشتر از شلوارهاي كهنه لي استفاده ميكند، به اين ترتيب كه پود آن از اين پارچهها و به شكل نوارهايي نازك تهيه ميشود و تار آن از پوست گاو است و همچنين پنجه و پاشنه تخت را نيز از پوست گاو تهيه ميكنند و بعد از اتصال تار و پود به هم، دور آن را حاشيه زده و اضافات آن را ميبرند و تخت درست ميكنند كه به آن « تخت كهنهاي » يا« تخت ملكي » ميگويند.
موسوي خاطرنشان كرد: حرفه تختكشي مخصوص مردان بوده و افرادي كه تختكشي شغل اصلي آنهاست، بيشتر در فصل تابستان و زمستان به اين كار مبادرت ميورزند و بقيه افرادي كه به كشاورزي يا كار ديگر مشغول هستند، در اوقات فراغت به تختكشي ميپردازند.
*گيوهدوزي در دايره المعارف فارسي
در دايرةالمعارف آزاد در مقابل «گيوه» نوشته شده است: گيوه نوعي پاپوش مخصوص مردان روستايي و از جمله صنايع دستي مناطقي از ايران است. در برخي استانهاي كشور از جمله استان اصفهان در مناطق دهاقان و ... رواج دارد.
در جايي ديگر از دايره المعارف آزاد و يكي پدياي فارسي، تحت عنوان« گيوه» آمده است: «گيوه نوعي پاپوش مخصوص مردان روستايي و از جمله صنايع دستي مناطقي از ايران است.
تمام مراحل توليد اين پاپوش دستي است و مواد اوليه آن نخ قالي كه اصطلاحا تنه ناميده ميشود و ضايعات چرم است. رويه گيوه توسط زنان و توسط نوعي سوزن كه جوالدوز خوانده ميشود، بافته ميشود و قسمت كفي آن توسط مردان با استفاده از ابزاري كه تخت ناميده ميشود، به اصطلاح آجيده ميشود، در صورت لزوم رويه اين پاپوش با استفاده از سيريش اندوده ميشود تا در مزارع كشاورزي مانع نفوذ آب به درون آن شود.
نویسنده: فاطمه علي پور خبرنگار خبرگزاري فارس از دهاقان